نوع فایل: word
قابل ویرایش 175 صفحه
چکیده :
دولت با شکوه سامانیان که حدود110 سال بر ناحیۀ ماوراءالنهر و خراسان بزرگ فرمانروایی کردند،ازاوراق زرین وافتخار آمیزتاریخ ایرانی محسوب می شود.
سامانیان به سامان خداة جدّ سامانیان منسوبند. فرزندان اسدبن سامان در زمان مامون وارد خدمات دولتی شده و با بروز لیاقت و کیاست و دانش خود توانسته اند پله های ترقی را طی نمایند تا اینکه در سال 279 هـ اسماعیل بن احمد به عنوان مؤسس دودمان سامانیان در بخارا مستقر گردید و با عدالت و شایستگی و رعیت پروری به مدت 16 سال امارت کرد . امرای سامانی 9 تن بودند و با اینکه به علت اشتراک مذهبی دست نشانده خلیفه بغدا بودند ولی اولین حکومت مستقل ایرانی را پایه گذاری کردند و در این دورا زبان فارسی زنده شد ، افرادنام داری چون رودکی و ابو علی سینا درخشیدند .
علاوه بر این امیران سامانی با آزاد منشی به مذاهب مختلف میدان داده و با عث رواج علم و ادب شدند .
ازدوران نصردوم به عنوان عصر طلایی یاد می شود که از وزیرانی چون جیهانی برای نظم دادن به امور استفاده کرده است ولی از زمان عبدالملک بن نوح ، نفوذ ترکان به دربارباعث از هم پاشیدگی امور شدند. سایه شوم منازعات سیاسی – نظامی میا سرداران سپاه از یک سو و عصیان مدعیان قدرت از سوی دیگر و نهایتاً هجوم قدرت های همجوار و ازدیاد عناصر ترک دردستگاه سامانی باعث فرو پاشی این دولت شد و در سال 389 هجری قمری رودخانه جیحون توسط ایلک خان قراخانی ومحمد غزنوی مرز این دو قدرت نوظهور ترک گردید.
پیشگفتار:
دوران امارت سامانیان یکی از برجستهترین دورههای تاریخ ایران و سرزمینهای شرقی جهان اسلام است. این دوره از جهات گوناگون حایز اهمیت است: از یکسو به لحاظ دستاوردهای بیشمار علمی و از سوی دیگر به جهت آثار دیرپا و پر نفوذ اداری و اجتماعی، از طرفی، به گواهی مورخان و جغرافیانویسان این دوره یکی از کمنظیرترین دورههای تمدن اسلامی است.
در این دوره شهرهای خراسان بزرگ، مانند مرو، نیشابور، بلخ، هرات پایگاه فعالیتهای علمی و معارف دینی شد و در بخارا پایتخت سامانیان و مرکز سیاسی ـ فرهنگی شرق اسلامی ونیزدر سمرقند دیگر کرسی روز علمای بزرگی سر بر آوردند و دانشمندانی از سراسر سرزمینهای اسلامی به آن شهرها رو کردند. همچنین با حمایت ایران و وزیران خردمند سامانی و هم به علایق شخصی، تألیفات بسیاری در علوم شرعی پدید آمد و علوم عقلی راه تکامل پویید. قسمتی از این میراث گرانبها به یادگار مانده است.
از سوی دیگر در عهد سامانیان و به تشویق این دودمان ایرانی، زبان و ادب فارسی جدید شکوفا و آثار فراوانی به نظم و نثر فارسی پدید آمد. این امر از لحاظ سیاسی و اجتماعی و فرهنگی تأثیرهای شگرفی بر جای نهاد و در نتیجه آن پارهای از آداب و آیینهای کهن ملی زنده و برقرار ماند که داستانهای حماسی و جشنهای ملی، بخشی از آن میراث باستانی است. بعلاوه با رویکرد و عنایت دربار بخارا به زبان عربی آثاری منظوم و منثور به این زبان تألیف شد.
در این زمان، در بسیاری از مناطق کشور حلقههای درس و بحث برقرار بود. افزون بر این رونق سازمان یافته، دانشها مرهون نهادهای آموزش مستقلی بود بنام مدرسه که نخستین بار در شهرهای بزرگ سامانیان مانند بخارا و نیشابور، پا گرفت.
در زمان سامانیان، در نتیجه اتخاذ سیاست تسامح و تساهل و اعتدال، پیروان عقاید و فرق مختلف، به آزادی فعالیت میکردند. هم از اینرو جریانهای فکری گوناگونی پدید آمد. در این دوره برخورد افکار و مناظرات علمی در پویایی حرکت فکری و عقلانی و پیدایی شمار فراوانی از آثار کلامی و فلسفی سهمی انکارناپذیر داشت.
همچنین در این دوره، وزیران خردمند و کاردان سامانی، تشکیلات دیوانی و نظام اداری منسجمی پدید آوردند که سرمشقی برای سلسلهها و دولتهای بعدی شد. در روزگار سامانیان، حیات مادی نیز در نتیجه فعالیتهای تولیدی و تجاری تحول یافت، به گونهای که در همه جا و در میان همه طبقات شور و نشاط اجتماعی و کار و تلاش به چشم میخورد.
این تحقق گستره زمانی اواسط سده سوم تا اواخر سده چهارم هجری قمری را در قلمرو سامانیان که از آن به مشرق یا خاوران و خراسان بزرگ و گاه خراسان و ماورالنهر یاد میشود در برمیگیرد. این قلمرو پهناور، جز خراسان شامل بخشهای گستردهای از افغانستان و منطقهای که در عرف جغرافیای سیاسی امروز آن را آسیای مرکزی مینامند از جمله جمهوریهای نو استقلال یافته ترکمنستان، تاجیکستان، ازبکستان، قزاقستان و قرقیزستان است. این تحقیق با تکیه بر منابع اصیل و معتبر و مراجعه به پارهای تحقیقات جدید انجام گرفته است و نگارنده امیدوار است که خوانندگان جوان با مطالعه آن با بخشی از تاریخ پرفراز و نشیب کشور ما آشنا شوند.
مقدمه :
رمز جاودانگی روزگار سامانیان و ستایش جهانیان از این عصر، در دستاوردهای عظیم و خیرهکننده آن در عرصههای گوناگون علمی و هواخواهی از فکر و اندیشه است. سامانیان آفرینشگران عصری در تاریخ شدند که نخبگانش را به عنوان اخلاف صالح عهد طلایی یونان باستان باید شمرد. زیرا که معلم ثانی (ابونصر فارابی)، بطلمیوس ثانی (ابونصر عراق)، جالینوس ثانی (ابوعلی سینا)، بقراط ثانی (ابوطیب نیشابوری) و... همگی محصول رستاخیز این روزگارند.
تب و تاب ایرانیان در عصر سامانیان حاکی از حضور مجدد این مردم در عرصههای سیاسی و نظامی و بویژه فرهنگی پس از دو قرن است. همچنان که رکود حیات فرهنگی از ساسانیان تا سامانیان نشانگر فقدان یک روح متحول و پویا در میان ایرانیان، و وجود نگرشهای متعصبانه حکام و خلفای عرب نسبت به این ملت فرهیخته است. این همه در حالی بود که سامانیان، در کنار احیا و تداوم فرهنگ و تمدن ایران باستان، به متحول ساختن مبانی اندیشه اسلامی در قالبهای نوین و خلاق نیز برآمدند. این خاندان، در پرتو اسلام، شعور و نگرش ایرانیان را رونق بخشیده و بدان جلوه عالمگیر دادند.
بزرگترین هنر سامانیان، ایجاد یک فضای مساعد و گسترده با عنایت به مکتب اسلام، در دورترین فاصله از حاکمیت خلفای عرب بود که در آن به دور از اندیشههای متعصبانه، به بسط آزاداندیشی و تساهل و تسامح و مدارا با افکار گوناگون میپرداختند. همانگونه که خراسان و مرکزیت دولت سامانی، در دورترین نقطه نسبت به خلافت عرب بود، ساختار فکری و فرهنگی آنان نیز بیشترین فاصله را از فرهنگ عرب داشت. بنابراین اگر آلبویه به اشاعه و تقویت فرهنگ و زبان و ادبیات عرب مبادرت میورزند، بزرگترین افتخار سامانیان، دوری گزیدن از آن و احیای فرهنگ و ادب پارسی بود. شاهنامه، نمایش احیاء عنصر فرزانه ایرانی در قبال مهاجمان متعصب و بیگانه ترک و عرب است. لذا اگر فردوسی یک شاعر و متفکر جهانی شده است، این به سبب عمق کلام و اندیشه باز روزگار اوست.
یکی دیگر از اقدامات چشمگیر سامانیان در درون حوزه سیاسی قلمرو خویش، ایجاد یک روح متجانس در کالبد یک پیکره نامتجانس از فرهنگها و قومیتهاست. خراسان بزرگ، سرزمینی که از ری تا کاشغر را در بر میگرفت، نماد یک قلمرو متجانس فرهنگی و سیاسی شد. امروزه نیز با گذشت هزار سال، هنوز یک تاجیک بحق خود را در پیوند استوار فکری و فرهنگی با یک ایرانی میداند و بر آن پای میفشارد.
با توجه به مطالب گفته شده تحقیقی که اینجانب از پیدایش تا برافتادن سامانیان را بررسی نموده و علل فروپاشی را نیز در فصلی جداگانه آورده ام این تحقیق در هشت فصل به بررسی اوضاع سامانیان در دوران 110 ساله پرداخته شده است ، بنابراین اگر کمبود و نقایصی در این رساله مشاهده می شود معلول کم کاری و ضیق وقت این جانب بوده است که امیدوارم خوانندگان این کاستی را برمن ببخشند و در آینده تحقیق کامل تری ارائه شود.
در آخر برخود وظیفه می دانم از زحمات بی شائبه مسئولین محترم و دلسوز دانشگاه آزاد اسلامی واحد شبستر بخاطر فراهم نمودن امکانات تحصیلی دانش جویان در مقاطع بالاتر و جذب اساتید توانمند و متعهد به خصوص رئیس سابق دانشگاه جناب آقای دکتر لک و رئیس کنونی جناب آقای دکتر امیر پور صمیمانه قدردانی نمده و از در گاه ایزد منان برای همه خدمتگذاران سنگر علم و دانش آرزوی توفیق و سلامتی می نمایم .
فهرست مطالب:
چکیده
پیشگفتار
مقدمه
فصل اول
کلیات
فصل دوم
2-1خاستگاه سامانیان
2-2 دستیابی آل سامان بر امارت ماوراءالنهر و استقرار اولیه
2-3 نصربن احمد (نصر اول) در مرکزیت سمرقند:
2-4تثبیت قدرت در خاندان سامانی
الف) امارت اسماعیل بن احمد 279 – 295 هجری قمری
ب) امارت احمدبن اسماعیل سامانی
ج) امارت ابوالحسن نصربن احمد 301 – 332)
د) ابومحمد نوحبن نصربن احمد (331 ـ 343)
ذ) امارت منصوربن نوح (منصور اول) (350 ـ 364 ﻫ ق)
ر ) دوران امارت ابوالقاسم نوحبن منصور (366 ـ 387 ﻫ ق):
ز ) دوران امارت ابوالعارث منصور بن نوح ( 387 – 389 ه )
هـ ) دوران امارت ابوالفوارس عبدالملک بن نوح ( از دوم صفر تا دهم ذی القعده سال 389 )
و ) انقراض دولت سامانی در سال 389 هـ
2-5 وزرای سامانیان
ب) وزارت ابوالفضل محمدبن عبیدالله بلعمی
ج) وزارت ابو علی جیهانی
مصعبی
ذ) وزارت ابوالفضل محمد سلمی مروزی (حاکم جلیل)
ر ) وزرای دوران عبدالملکبن نوح
ط ) وزارت در عصر منصور اول سامانی:
ظ) وزرای عهد نوح بن منصور
هـ ) وزرا و تغییرات پیاپی در زمان منصور بن نوح
فصل سوم
ساختار دیوان سالاری و وزارت در عصر سامانیان
دیوان سالاری و تشکیلات اداری
3-1 دربار
3-2 دیوان ها
الف) دیوان وزارت
ب) دیوان خراج یا استیفا
ج) دیوان اِشراف
ذ) دیوان شُرطه
ر) دیوان بَرید
ز) دیوان قضا
ط) دیوان حِسبه
ظ) دیوان اوقاف
و ) دیوان سپاه
هـ ) دیوان مملکۀ خاصه
ی ) دیوان آب
3-2علوم و فنون دوره سامانی
الف) علوم ادبیه
ب) علوم شرعیه
3- 3 فنون و هنرهای دستی
فصل چهارم
خراسان بزرگ قلمرو سیاسی دولت سامانیان
4-1 خراسان درروزگار سامانیان
4-2 جغرافیای سیاسی قلمرو سامانیان
4-3سرزمین ماوراءالنهر
4- 3حکومتهای محلی و شهرهای امیرنشین
4-4 شهر سمرقند
4-5 بخارا:بخارا
فصل پنجم
اوضاع اقتصادی و اجتماعی سامانیان
اوضاع اقتصادی سامانیان
5-1منابع اقتصادی
5-2مسکوکات دوره سامانی
فصل ششم
سامانیان و روابط با خلافت عباسی و آل بویه و
آل زیار
6-1سیمای عمومی خلافت در آستانه حکومت سامانیان وروابط و مناسبات فی مابین
6-2 روابط سامانیان و آل بویه و آل زیاد
فصل هفتم
علل انقراض و فروپاشی دودمان سامانی
علل انقراض و فروپاشی دودمان سامانی
7-1 دولتهای تیولداری
7-2 دومین علت عمده از علل انقراض این سلاسه زوال دستجات دهقانان بود . و این به چند طریق صورت می گرفته است
7-3 سومین علت از علل انقراض دولت سامانی مسئله نفوذ ترکان می باشد
-4 چهارمین علت از علل انقراض سامانیان مسئله مرزها است
پنجمین عامل از عوامل انقراض
7-6عوامل دیگر و پنهان علل سقوط سامانیان از دیدگاه محققین
فصل هشتم
نتیجه گیری
منابع و مآخذ
منابع و مأخذ:
- نرشخی، ابو بکر محمد بن جعفر،تاریخ بخارا،ترجمه ی ابونصر احمد بن نصرالقباوی،تلخیص محمد بن زفر بن عمر،به تصحیح وتحشیه ی مدرس رضوی،تهران، انتشارات طوس،1363
- اشپولر،برتولد،تاریخ ایران درقرون نخستین اسلامی،ترجمه ی مریم میراحمدی،تهران،فرهنگی وعلمی1364 جلددو
- ابن حوقل،محمدبن حوقل،سفرنامۀ ابن حوقل(ایران در صورة العرض)،ترجمه وتوضیح جعفر شعار،تهران،امیرکبیر1366
- ابن اثیر،عزالدین علی،تاریخ کامل، ترجمه عباس خلیلی،تهران،نشرعلمی جلد13تا15
- بارتولد،ولادیمیرویچ،ترکستان نامه،کریم کشاورز جلد2 تهران،انتشارات نگاه1366
- بارتولد،و.و،فرهنگو تمدن مسلمانان،ترجمه وتوضیح دکترعلی اکبردیانت،تبریز،ابن سینا،1377
- خواند میر،غیاث الدین حمام الدین الحسینی،تاریخ حبیب السیر فی اخبارافراد ابشر،کتابخانه خیام،تهران،1353 جلد-3
- راوندی،مرتضی،تاریخ اجتماعی ایران(حکومتهاوسلسه های ایران،از جمله اعراب تااستقرارمشروطیت)تهران،چایخانه سپهر-جلد2،2536
- زرین کوب،عبدالحسین،تاریخ ایران بعدازاسلام-نشرامیرکبیر،چاپ چهارم،1363
- زرین کوب،عبدالحسین،تاریخ مردم ایران،تهران،امیرکبیر،جلد 2 -1368
- ابن خلدون،عبد الرحمن .تاریخ ابن خلدون .ترجۀعبدالمحمد آیتی. تهران ،مطالات و تحقیقات فرهنگی،1366.ج3
- ابن خلدون،عبد الرحمن.مقدمه. ترجمۀ محمد پروین گنابادی.تهران،علمی و فرهنگی،1369.
- ابن مسکویه،ابو علی. تجارب الام . ترجمۀ دکتر علی نقی منزویۀتهران،توس،1367.ج5و6
- ابن ندیم.الفهرست. ترجمۀو تحقیق محمد رضا تجدد. چاپ سوم. تهرانم،امیرکبیر،1366.
- اشپولر،برتولد،تاریخ ایران،درقرون نخستین اسلامی. ترجمۀ جواد فلا طوری. تهران،علمی و فرهنگ،1369.}2ۀ
- اشپولر. برتولد. جهان اسلام. ترجمۀدکتر قمر آریان. امیر کبیر،1354.
- اصطخری ،ابو اسحق .مسالک و ممالک. به اهتمام ایرج افشار. چاپ سوم. تهران،علمی و فرهنگی،1368.
- اصفهانی، محمود.دستوالوزرا. به اهتمام دکترانزابی نژاد. تهران ،امیر کبیر،1364
- بارتولد،و.و تاریخترکهای آسیای میانه . ترجمۀغفار حسینی . تهران ،توس،1376.
- باسورث،ادموند کلیفورد. تاریخ غزنویان . ترجمۀحسن انوشه.تهران، امیر کبیر،1362.
- بلعمی،ابوعلی(منسوب).تاریخ نامۀ طبری. تصحیح و تحشیۀ محمد روشن. چاپ دوم. تهران ،نشرنو،1368
- بلاذری،احمد بن یحیی. فتوح البلدان(بخش مربوط به ایران). ترجمۀآذرتاش آذرنوش. چاپ دوم. تهران،سروش،1364
- بیات ،عزیزالله.تاریخ ایران از ظهور تا دیالمه .مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی ،1370
- بیهقی ،ابوالفضل . تاریخ بیهقی. تصحیح دکتر علی فیاض.مشهد .دانشگاه فردوسی،جلد 2
- تاریخ سیستان ، مؤلف مجهول. تصحیح محمد تقی بهار،تهران ،پدیده خاور، 1366
- ثعالبی ، ابو منصور . لطایف المعارف. ترجمۀدکتر علی اکبر شها بی ، مشهد،آستان قدس رضوی ،1368
- ثعالبی ، ابو منصور. یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر. به کوشش محمد محی الدین عبد الحمید.قاهری .
- جیهانی ابوالقاسم . اشکال العالم .ترجمۀعلی بن عبد السلام. به اهتمام فیروز منصوری. مشهد،آستان قدس رضوی ،1368
- حائری،عبدالهادی .آزادیهای سیاسی و اجتماعی از دید گاه اندیشه گران .مشهد
- حدودالعالم من المشرق الی المغرب .مولف مجهول ،به کوشش منوچهر ستوده ،تهران ،طهوری ،1361
- حموی ،یاقوت .معجم البلدان .بیروت ،دار صار
- خوارزمی ،ابو عبد الله.مفاتیح اتعلوم .ترجمه ی حسین خدیو جم ،چاپ دوم ،تهران ،علمی و فرهنگی ،1362
- خواند میر ،غیاث الدین .دستور الوزراء.تصحیح و مقدمه ی سعید نفیسی ،تهران ،اقبال ،1317
- دیباجی ،سید ابراهیم .ابن سینا به روایت اشکوری و اردکانی .تهران امیر کبیر ،1364
- رنجبر،احمد .خراسان بزرگ .تهران،امیر کبیر ،1363
- سمعانی،ابی سعد عبد الکریم .الانساب .به کوشش عبد الرحمن معلمی یمانی ،حیدر آباد،1382
- سامانیان .دورۀشکوفایی فرهنگ ایرانی.-اسلامی- دکتر محمد رضا ناجی1342- تهران دفتر پژوهشهای اسلامی
- ایران در زمان سامانیان (تاریخ سامانبان از آغاز تا سلطنت نصردوم )جواد هروی –مقدمۀ دکتر اسماعبل رضوانی ، تهران 1371
- تاریخ سامانیان (عصر طلایی ایران بعد از اسلام) جواد هروی،تهران امیر کبیر 1382
- طبری ، محمدبن جریر . تاریخ طبری .ترجمۀ ابو القاسم پاینده ، تهران ، اساطیر 1369 ج15
- عتبی، محمد بن عبد الجبار . ترجمۀتاریخ یمینی .ترجمۀجرفادقانی . به اهتمام دکتر جعفر شعار . تهران، بنگاه ترجمه ونشر کتاب،2537
- عنصری،حسن بن احمد. دیوان . به کوشش و مقدمۀ دکتر محمد دبیرسیاقی. تهران، سیاسی،1363.ج2.
- غفاری، قاضی احمد.تاریخ جهان آرا .به اهتمام مجتبی مینوی. تهران،حافظ،1343.
- فرای ،ریچارد نلسون . بخارا دستاورد قرون وسطی .ترجمۀ محمود محمودی،تهران ، علمی وفرهنگی ۀ1365
- فرای ،ریچارد نلسون.عصر زرین فرهنگ ایران .ترجمۀ مسعود رجب نیا، تهران ، سروش ،1363
- کریستین سن،آرتور.ایران در زمان سامانبان ، ت رشید یاسمی ،چاپ5 تهران ، امیر کبیر 1367
- گردیزی ،ابو سعید. تاریخ گردیزی . به اهتمام عبد الحی حبیبی . تهران ، دنیای کتاب ،1363
- گروسه،رنه،. امپراتوری صحرانوردان . ترجمۀعبدالحسین میکده. چاپ سوم . تهران ،علمی وفرهنگی،1368
- لسترنج، گی .جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی.ترجمۀمحمود عرفان. چاپ سوم. تهران، عتمی و فرهنگی،1367.
- مستوفی،حمدالله. تاریخ گزیده. به اهتمام دکتر عبدالحسین نوائی .چاپ سوم. تهران ،امیر کبیر،1364
- مستوفی،حمدالله.ظفر نامه. زیر نظر دکتر نصرالله پور جوادی . تهران ،مرکز نشر دانشگاهی،1377. ج1.
- مقدسی، ابوعبدالله. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. ترجمۀ دکترعلی نقی منزوی. تهران،مؤلفان و مترجمان ایران،1361
- مسعودی،ابوالحسن علی بن حسین .مروج الذهب .ت.ابو القاسم پاینده ،تهران ،علمی و فرهنگی ،1365
- منهاج سراج .،عثمان بن محمد .طبقات ناصری .تصحیح عبد الحی حبیبی ،چ دوم ،اطلاعات ،1364
- میلز .تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه .ت حسن انوشه ،تهران امیر کبیر ،1363
- نظام الملک ،طوسی .سیر الملوک(سیاست نامه ) به اهتمام هیوبرت دارک ،چ سوم ،تهران ،علمی و فرهنگی ،1372
- اسلامی ندوشن ،محمد علی .از تمدنهای باستانی چه بر میآید؟.مجله اطلاعات سیاسی –اقتصادی ،س14،ش151-152(1379)
- نفیسی ،سعید.وزرای آل سامان –جیهانیان .مجلهارمغان ،س11،ش2و3
- نعمت اف ،نعمان .دولت سامانیان پدیده بی نظیر تاریخ .دوشنبه،فرهنگ
- نیاکان ،1378
- پناهی سمنانی ،محمد احمد .امیر اسماعیل سامانی فرمانروای بزرگ و عادل .نشر ندا،چ اول،1375
- حاکم نیشابوری ،محمد بن عبدالله .تاریخ نیشابور.ت خلیفه نیشابوری ،به اهتمام محمد رضا شفیعی کدکنی ،تهران 1375،آگاه
- شفیعی کدکنی ،محمد رضا .نکته ای در باره طوس و حماسه های ملی .فصلنامه هستی ش1،1371
پروژه تاریخچه سامانیان. doc
